homeenglishitalianfrenchdutchrussian

De Morgen Boeken | Wekelijkse literaire bijlage van De Morgen
Als God dood is, is alles geoorloofd

Aleksandr Skorobogatov (°1963) had een droomdebuut. Sinds zijn allereerste verhaal in het Moskouse literaire tijdschrift Yunost verscheen, kwam aan de stroom loftuitingen geen eind. Een jonge god. Geniaal. Een Russische Edgar Allan Poe. Een schrijver die op moderne wijze de traditie van Dostojevski en Gogol voortzet. Skorobogatov woont sinds het begin van de jaren negentig in België. Hij schrijft in het Russisch, zijn vrouw vertaalt zijn werk in het Nederlands. Een gesprek over schrijven, liefde en geloof.

door JOSEPH PEARCE

U hebt uw novelle Sergeant Bertrand herwerkt. Een nieuwe roman is net af. Allemaal blijde gebeurtenissen.
"Schrijven put mij uit. Toen ik twaalf jaar geleden met Sergeant Bertrand klaar was, heb ik acht dagen en nachten niet geslapen. Waarom? Wist ik het maar. Had ik al mijn krachten opgebruikt? Hebt u al eens een week lang niet geslapen? Ik zeg u: de vijfde dag bevind je je in een andere dimensie."

Overkwam u hetzelfde toen uw andere boeken af waren?
"Met ieder boek werd het erger. Ik werd ziek. Fysiek en mentaal. Een half jaar. Vermoedelijk zijn zulke extreme reacties een onvermijdelijk onderdeel van mijn schrijverschap. Ik ben ongelooflijk intensief met een boek bezig. Maandenlang zet ik geen stap buitenshuis. Ik verwilder, ik verlies mezelf. Dat klinkt pathetisch, maar als ik schrijf kan ik met niets anders bezig zijn. Het neemt ziekelijke proporties aan. Het kleinste detail dat mij uit mijn concentratie brengt, beschouw ik als een catastrofe. Ik verlies mijn draad, ik verlies mijn plaats in mijn denkbeeldige wereld. Daarom word ik ie dere ochtend hersendood wakker en is iedere ochtend een verrijzenis uit een coma en een worsteling om opnieuw de draad op te pakken. Eten doe ik zo weinig mogelijk. Wel drink ik sloten zwarte thee."

Hopelijk begint u niet onmiddellijk aan een nieuw boek wanneer het andere af is.
"Nee, eerst komt er een reactie. Een depressie, ik kan het niet anders noemen. De oorzaak? Omdat ik nooit tevreden ben, denk ik. Waarschijnlijk overdrijf ik in alles. Een normaal mens ontwikkelt door de jaren heen steeds meer zelfverzekerdheid. Bij mij is het andersom. Toen ik zestien was, voelde ik mij redelijk evenwichtig. Nu besef ik hoe klein ik ben. Alle oude zekerheden komen op losse schroeven te staan. Waarom zijn de mensen wreed voor elkaar? Wat is er met de wereld aan de hand? Zulke vragen stelt een adolescent niet."

Maar waarom kruipt die onzekerheid ook uw schrijverschap binnen?
"Die onzekerheid slaat niet meteen toe. Eerst is er een korte roes en vind ik dat ik een fantastisch boek geschreven heb. Op dat moment begint de eerste twijfel te knagen. Is mijn boek wel zo goed? Maak ik mezelf wat wijs?"

Kunt u door iets of iemand overtuigd worden dat uw boek toch de moeite waard is?
"Als heel veel lezers mijn boek goed vinden, stelt mij dat gerust. Maar het probleem is dat ik een ongezonde manier van schrijven heb ontwikkeld. Ik vertel aan niemand waarover ik schrijf, ik laat mijn werk nooit lezen voor het af is. Een soort bijgeloof wellicht. Toen ik twintig was, heb ik eens een stuk van een verhaal aan vrienden laten lezen. De een vond het geweldig, de ander vond er niets aan. Daarna bleek dat ik geen kracht meer had om het verhaal te voltooien. Sindsdien vertrouw ik alleen óp mezelf."

Schuilt in uw onzekerheid ook de angst dat u de perfectie niet kunt bereiken?
"Ongetwijfeld. De wereld is door marketing verziekt. De drang naar perfectie wordt niet meer geapprecieerd. Voor een kunstenaar is dat tragisch. Wat de volksmond ziekelijk verlangen naar perfectie noemt, is voor een kunstenaar de enige manier om serieus te werken. Ieder woord moet hij een plaats geven. Bovendien doet hij dat alleen, op een verborgen manier. Niemand kan hem daarbij helpen. Hij en niemand anders is de bouwmeester van de woorden. En het ergste is de gedachte dat je voor jezelf door de mand zou vallen. Dat achtervolgt mij altijd, dat is mijn grootste angst."

Zijn uw angsten en onzekerheden karakteristiek voor een Russische schrijver?
"Misschien. Tot voor kort was schrijven in Rusland geen beroep, maar een roeping. Als iemand naar je beroep vroeg, mocht je nooit zeggen dat je een schrijver was. Dat was bijna godslasterlijk. Je was een leraar of een wetenschapper of een ingenieur, maar een schrijver zweefde daar mijlenver boven. Een schrijver was een orakel. Hij zag alles met zijn arendsoog en ontleedde alle ziektes van de maatschappij. Hij produceerde heilig werk dat alles beter zou maken. Vandaag is die positie van de schrijver natuurlijk aan het veranderen. Misschien wordt hij net zoals in het Westen binnenkort alleen als een halvegare gezien."

In al uw boeken willen de mannelijke personages het beste. Daarom gaan ze op zoek naar de perfecte liefde. Zijn mannen te dom om te beseffen dat perfecte liefde niet bestaat?
"Het heeft te maken met mijn eigen ervaringen. Ik denk dat een perfecte liefde wel bestaat. Donkere lanen van Ivan Boenin zijn veertig korte verhalen over verloren liefde. Ik krijg er tranen van in de ogen, zo aangrijpend en hartverscheurend zijn ze. Misschien ben ik ontroerd omdat ik zelf een perfecte liefde heb gehad. Het was mijn eerste liefde. Daar gaat trouwens mijn volgende boek over. Ik leerde haar kennen toen ik dertien was. Zij was veertien. De rest van mijn leven is een soort recupereren van die perfectie. De liefde van een adolescent is sterker en intensiever dan latere liefdes, ook zuiverder en reiner. Alles lijkt volkomen uniek."

In Sergeant Bertrand verlangt Nikolaj ook naar de perfecte liefde van zijn vrouw Vera. Dat eindigt tragisch, want Nikolaj beeldt zich in dat ze hem bedriegt. Paranoia slaat toe.
"Het verlangen naar pure liefde eindigt altijd met een drama. Maar Sergeant Bertrand is ook een verhaal over wederzijdse liefde. Nikolaj en Vera beleven hun liefde als het ware in laboratoriumomstandigheden. Ze bereiken maximale concentratie. Is het een cliché te beweren dat een vrouw meer wil geven en een man meer wil nemen? De vrouw offert zich op, de man verovert, zeker als het om een jonge man gaat. Hij is een egoïst. Misschien vergis ik mij, misschien idealiseer ik de liefde van een vrouw. De liefde van Nikolaj is ontaard in vreselijke jaloezie. De hele wereld is de vijand van zijn liefde.

"Toch is hun verhouding veel complexer dan die van gewelddadige minnaar en passief slachtoffer. Zoals Romeo en Julia het archetypische verhaal van de zuivere, passionele liefde is, kun je de liefde tussen Nikolaj en Vera ook als het symbool van een tragische, zelfdestructieve liefde zien. Een liefde waarin fysiek geweld wordt gepleegd en de ene geliefde de andere de vrijheid ontzegt."

Wie of wat is Sergeant Bertrand? Is hij niet meer dan het hersenspinsel van de ziekelijk argwanende Nikolaj?
"In mijn eerste versie was Sergeant Bertrand de verpersoonlijking van het kwaad. Hij was een demon die de jaloezie van Nikolaj opwekte. Mijn verhaal was te herleiden tot de Dostojevskiaanse formule van misdaad en straf. Vandaag is Sergeant Bertrand complexer geworden. Hij is meer dan de hallucinatie van Nikolaj. Nu dring ik door tot de zieke geest van Nikolaj. Hij probeert het vertrouwen van Sergeant Bertrand winnen, hij wil hem onderwerpen. Hoe doe je dat? Door hem zowel waarheden als leugens te vertellen. Maar wat gebeurt echt, wat is een droom? Dat wil ik in het ongewisse laten."

Hoewel Nikolaj in de hele wereld een vijand ziet, stapt hij toch een kerk binnen en vraagt hij hulp aan vader Vladimir. Waarom?
"De daad van Nikolaj past in een breder maatschappelijk verschijnsel. De novelle werd geschreven toen de oude Sovjet-Unie aan het verdwijnen was en zich een nieuw soort, en onbekende, maatschappij ontwikkelde. Vele mensen kregen de hoop, gegrond of niet, dat de Russisch-orthodoxe kerk hen in die onzekere tijden zou kunnen helpen. Die kerk hield zich altijd strikt aan het innerlijke, geestelijke leven van de mens. Het was meer een toevluchtsoord dan een machtsinstituut. In de recente geschiedenis was de kerk het enige instituut dat in de oppositie tegenover de communisten stond. Terwijl de kerk in het Westen voornamelijk een plaats is waar oudere mensen samenscholen, lopen Russisch-orthodoxe kerken vol intellectuelen en jonge mensen. Vandaag weet men nog altijd niet of de kerk al dan niet een centrale rol in de maatschappij moet spelen. Nikolaj stapt naar vader Vladimir omdat er niemand anders meer is, Nikolaj heeft al zijn vrienden verjaagd. Bovendien is een priester geen rivaal, want die is aseksueel. Natuurlijk krijgt Nikolaj niet het antwoord dat hij wenst."

Misschien omdat hij niet gelovig is. Hij zwalpt rond omdat hij niet gelooft in de kracht van het geloof.
"Je moet eerst beseffen dat een gevaar bestaat om het te kunnen wegnemen. Nikolaj is zich niet bewust van een geestelijke wereld, hij weet niet dat demonen bestaan."

Hoe staat u tegenover de kerk?
"Vroeger was religie taboe. We werden opgevoed in een atheïstische cultuur. De enige keer dat ik mij bewust werd van het geestelijke was toen ik als dertienjarige Demonen van Dostojevski las. De mens bezeten door demonen. De mens die zichzelf vernietigt en anderen meesleurt. Het boek liet een verpletterende indruk op me na. Het sovjetregime beschouwde Demonen als een misstap van Dostojevski. Hier in het Westen wordt over begrippen als God of het hiernamaals niet meer gediscussieerd. Toen een Russische dissident vertelde dat we allemaal een geest bezaten, kwam dat als een bevrijding over. De idee dat alles alleen lichamelijk en eindig is, was zo benauwend en onpoëtisch. Hoewel ik nu een ander mens ben, volwassener, ben ik nog altijd gelovig, maar niet meer kerkelijk. Gelovige mensen begrijpen zoiets niet. Voor hen ben je pas gelovig als je ook kerkelijk bent."

Waarom bent u gelovig?
"Voor een westerling klinkt dat misschien belachelijk, maar geloven is de enige manier om in het reine te komen met het lijden van de mens. Bovendien vraag ik me af waarom wij worden geboren. Is het alleen maar door een toevalligheid? Harmonie in het leven en toevalligheid zijn moeilijk met elkaar te rijmen. In een wereld die zomaar is ontstaan en waar een mens in wezen maar weinig verschilt van een wolk of een steen, kan geen harmonie bestaan."

U bent dus niet tevreden dat u tachtig jaar lang, en niet meer dan dat, zin kunt geven aan uw leven en het leven van uw geliefden en vrienden?
"Nee, daar ben ik niet tevreden mee, dat is niet voldoende. Zonder God kan zelfs het woord 'zin' niet bestaan. Klinkt dat belachelijk? Misschien ben ik over tien jaar ook ongelovig. Maar nu zeg ik dat in een wereld zonder God alles is toegestaan. Als God dood is, is alles geoorloofd, zei Dostojevski."

Wat doet u dan met mensen die in naam van God moorden? De godsdienstoorlogen teisteren de wereld al eeuwenlang.
"Zulke lieden misbruiken het geloof voor hun zucht naar macht. Ten tijde van de Sovjet-Unie waren religie en geloof ten strengste verboden, maar het regime was toch uitermate agressief. Met het geloof op zich is dus niets mis. Het is tenslotte een van de vele spirituele of filosofische overtuigingen die de wereld rijker en kleurrijker maken, maar de idiote smeerlappen die godsdienst in hun voordeel proberen te misbruiken en de massa misleiden hebben met het echte geloof niets te maken. Maar ik geef toe dat misdaden in naam van God mij aan het denken en twijfelen brengen. Desondanks ben ik nog altijd overtuigd dat de meeste gelovigen een morele rem op de chaos zetten. Ze verlangen naar een wereld van harmonie, van schoonheid, van liefde. Dat is de kern van het geloof voor mij. Als er geen reden bestond voor deze vaak harde en genadeloze wereld zou dat erg triest zijn. Pas op: een ongelovige is geen jota slechter dan een gelovige."

Stemmen de huidige ontwikkelingen in Rusland u triest?
"Triest? Ja en nee. Vroeger hadden we veel minder vrijheid. Het isolement was totaal. En als mensen vandaag kritiek uitoefenen op het politieke bestel en zeggen dat Rusland geen echte democratie is, dan erger ik me, want die criticasters moeten goed beseffen dat een reusachtig land als Rusland de sprong van een totalitair regime naar een perfecte democratie niet van de ene dag op de andere kan maken. Als ik zie wat nu al mogelijk is, dan zijn we in vijftien jaar tijd al lichtjaren vooruitgesneld. Natuurlijk is er nog altijd censuur en worden er politici en journalisten vermoord. Ik groeide op in een maatschappij die geen geweld kende. Mijn hart bloedt als ik zie hoe de steden nu door geweld geteisterd worden. Bovendien is er massale armoede. Het krioelt van bedelaars omdat het sociale vangnet van de staat is weggevallen."

Is de huidige toestand beter voor een schrijver?
"Vroeger mocht je natuurlijk niet alles publiceren. Als je eerlijk met jezelf wou blijven, was je genoodzaakt om 'in de tafel' te schrijven. Dat was een geijkte uitdrukking. Je pennenvruchten verdwenen in de la van je schrijftafel. Dat wist je. De kunstenaar schreef en schilderde en musiceerde uit pure liefde voor de kunst. Vandaag draait alles om geld. In Rusland worden commerciële belangen op dit moment op een ongehoord brutale en arrogante manier verkondigd. Intriest vind ik dat."

Het lijkt alsof u het leed van de wereld op uw schouders torst.
"Ik zou mij aanstellen als ik dat beweer. Toegegeven, ik hunker naar de tijd van de onschuld van de adolescentie. Toen kon ik ongeveer alles uitleggen. Waarom ik leefde, wat mijn plaats in de wereld was, de plaats van de andere mensen. Nu weet ik dat niet meer. Echt, echt niet meer."

JOSEPH PEARCE

 




 

tag cloud:

scrittore russo, autore russo, letteratura russa contemporanea,
lo scrittore russo contemporaneo Aleksandr Skorobogatov
,
l’autore russo contemporaneo Aleksandr Skorobogatov, grande romanzo russo,
recensioni del romanzo Vera dello scrittore russo contemporaneo Aleksandr Skorobogatov
,
écrivain russe, auteur russe, littérature contemporaine russe, recensions des livres d’Alexandre Skorobogatov,
grand roman russe, auteur russe contemporain, écrivain russe contemporain,
recensions du roman Véra de l’écrivain russe contemporain Alexandre Skorobogatov
Joseph Pearce, De Morgen Boeken, dinsdag 20 juli 2004

Alle vertalingen op de site © vertaalbureau